Perubahan iklim bukan lagi ancaman yang jauh; ia adalah realiti yang sedang dialami di seluruh Malaysia, dengan impak yang lebih ketara di negeri-negeri seperti Sarawak yang mempunyai geografi pelbagai dan kebergantungan tinggi kepada sumber asli.
Data dari Jabatan Meteorologi Malaysia menunjukkan bahawa suhu purata tahunan di Malaysia telah meningkat pada kadar 0.17°C hingga 0.25°C setiap dekad sejak 1980-an, dengan peningkatan yang lebih ketara direkodkan di zon pedalaman Sarawak.
Trend ini disertai dengan perubahan corak hujan yang tidak menentu, di mana musim tengkujuh yang lebih pendek tetapi lebih intensif menyebabkan banjir kilat di kawasan bandar seperti Kuching dan Sibu, sementara musim kering yang lebih panjang mengancam sektor pertanian dan sumber air di kawasan seperti Bintulu dan Miri.
Bagi Sarawak, risiko yang dihadapi adalah pelbagai dan saling berkaitan, bermula dengan ancaman kenaikan paras laut.
Laporan Panel Antara Kerajaan mengenai Perubahan Iklim (IPCC) Keenam (AR6) meramalkan kenaikan paras laut global antara 0.28 hingga 1.01 meter menjelang 2100, bergantung kepada senario pelepasan.
Bagi Sarawak, ini adalah ancaman langsung kepada kawasan pesisir pantai sepanjang 1,035 km, termasuk pusat-pusat ekonomi utama seperti Kuching, Miri dan Mukah.
Penempatan penduduk, infrastruktur kritikal seperti Lapangan Terbang Antarabangsa Kuching dan kawasan pertanian sara diri di delta sungai berisiko tinggi mengalami hakisan pantai dan kemasukan air masin.
Selain itu, cuaca ekstrem dan bencana hidrometeorologi turut menjadi cabaran besar.
Kejadian hujan lebat dalam tempoh singkat semakin kerap berlaku dan data daripada agensi pengurusan bencana negeri mencatatkan peningkatan dalam kejadian banjir kilat bandar, yang menyebabkan kerugian ekonomi langsung akibat kerosakan harta benda dan gangguan perniagaan, serta beban tambahan kepada perkhidmatan asas.
Dianggarkan kos kerugian ekonomi akibat banjir di Sarawak mencecah puluhan juta ringgit setiap tahun, satu angka yang dijangka meningkat tanpa langkah mitigasi yang sewajarnya.
Ancaman terhadap biodiversiti dan hutan juga tidak kurang seriusnya, memandangkan hutan hujan tropika Sarawak yang meliputi kira-kira 65% daripada kawasan negeri adalah antara yang tertua dan paling kaya biodiversiti di dunia.
Perubahan suhu dan corak hujan mengancam ekosistem sensitif ini, meningkatkan tekanan terhadap spesies endemik seperti orangutan dan pokok belian, serta meningkatkan risiko kebakaran hutan di kawasan gambut yang merupakan punca pelepasan karbon yang besar.
Sektor pertanian turut menerima tekanan yang ketara, dengan lebih 70% komuniti di pedalaman Sarawak bergantung kepada pertanian sara diri.
Perubahan iklim menyebabkan ketidakstabilan hasil tanaman padi dan buah-buahan bermusim, menjejaskan pendapatan dan keselamatan makanan.
Kementerian Industri Makanan, Komoditi dan Pembangunan Wilayah Sarawak melaporkan bahawa variabiliti iklim menyumbang kepada penurunan hasil padi sehingga 15 hingga 20 peratus dalam tahun-tahun El Niño yang teruk.
Mengambil kira semua risiko ini, pendekatan Sarawak adalah jelas: pengurangan jejak karbon bukan sekadar pilihan dasar, tetapi satu keperluan untuk kelangsungan dan kemakmuran negeri.
Tindakan ini memerlukan peralihan asas daripada ekonomi berasaskan sumber fosil kepada model pembangunan rendah karbon yang berdaya tahan.
Sebagai langkah strategik, Sarawak merupakan negeri pertama di Malaysia yang melancarkan dokumen perancangan ekonomi hijau yang holistik dan berorientasikan masa depan.
Sarawak Green Economy Action Plan (SGEAP) 2024–2035 bukan sekadar pelan tindakan alam sekitar, tetapi strategi ekonomi komprehensif yang menekankan penyahkarbonan, pemuliharaan ekosistem, inovasi teknologi dan pembangunan modal insan.
SGEAP menetapkan sasaran yang jelas, termasuk mengurangkan intensiti pelepasan karbon negeri dan mencapai status ekonomi hijau menjelang 2030.
Perbandingan dengan inisiatif global menunjukkan bahawa Sarawak berada di landasan yang kompetitif.
Rangka kerja Kesatuan Eropah seperti European Green Deal bertujuan untuk menjadikan Eropah neutral iklim menjelang 2050 dengan pelaburan besar dalam tenaga boleh diperbaharui dan ekonomi kitaran, dengan sasaran mengurangkan pelepasan gas rumah hijau sebanyak 55% menjelang 2030 berbanding tahap 1990.
Begitu juga, Green Growth Strategy Korea Selatan menekankan teknologi hijau sebagai pemacu pertumbuhan baharu, dengan pelaburan sebanyak KRW 7.2 trilion (kira-kira RM24 bilion) dalam teknologi hijau pada tahun 2023.
Negara seperti China, walaupun masih bergantung kepada arang batu, kini menjadi peneraju dunia dalam tenaga suria dan angin, dengan kapasiti tenaga boleh diperbaharui baharu mencapai 293 GW pada tahun 2023, satu rekod global.
Sarawak, dengan SGEAP menunjukkan kesungguhan yang setanding, namun dengan kelebihan unik: kekayaan sumber asli yang sedia ada dan permulaan yang lebih awal dalam membangunkan infrastruktur tenaga hijau berskala besar.
Pelan ini meletakkan tenaga hijau sebagai pemacu utama pembangunan ekonomi baharu dengan tiga (3) objektif utama, iaitu penciptaan ekonomi melalui industri tenaga bersih yang dijangka mencipta puluhan ribu peluang pekerjaan baharu dalam sektor kejuruteraan, teknologi, perkhidmatan dan pembuatan. Selain itu, dengan menawarkan bekalan tenaga yang stabil, kos rendah dan rendah karbon, Sarawak menjadi destinasi utama bagi pelabur global yang semakin menekankan pematuhan kepada kriteria Environmental, Social, and Governance (ESG).
Di samping itu, kedudukan Sarawak sebagai peneraju tenaga hijau adalah penting untuk menyokong komitmen iklim Malaysia dalam mencapai pelepasan sifar bersih menjelang 2050.
Tenaga hidroelektrik kekal sebagai tulang belakang strategi pengurangan karbon Sarawak.
Dengan kapasiti terjana lebih 3,500 MW daripada empangan Bakun yang berkapasiti 2,400 MW, Murum 944 MW, Batang Ai 108 MW dan projek Baleh 1,285 MW yang dijadual siap pada tahun 2026, Sarawak akan memiliki kapasiti tenaga hidro melebihi 4,800 MW.
Ini meletakkan Sarawak sebagai pengeluar tenaga hidroelektrik terbesar di Malaysia dan antara yang terkemuka di Asia Tenggara.
Perbandingan di peringkat ASEAN menunjukkan bahawa Laos, yang dikenali sebagai “bateri Asia”, mempunyai kapasiti tenaga hidro kira-kira 10,000 MW, manakala Vietnam menyasarkan 30,000 MW menjelang 2030.
Walaupun kapasiti Sarawak lebih kecil dalam skala mutlak, kelebihan terletak pada penyepaduan tenaga hidro dengan strategi perindustrian hijau.
Faedah utama tenaga hidro terhadap pengurangan jejak karbon adalah signifikan.
Berbanding dengan jana kuasa arang batu yang membebaskan kira-kira 820 gram CO2 bagi setiap kWh, tenaga hidro membebaskan hanya sekitar 10 hingga 20 gram CO2/kWh sepanjang kitaran hayatnya.
Dengan menggunakan tenaga hidro, Sarawak telah mengelakkan pelepasan berjuta-juta tan CO2 setiap tahun.
Laporan kemampanan industri menunjukkan bahawa penggunaan tenaga hidro telah mengurangkan pelepasan karbon sektor tenaga negeri sebanyak lebih 70 peratus berbanding jika ia bergantung kepada bahan api fosil.
Tenaga hidro juga menyediakan bekalan asas yang stabil dan boleh dipercayai, berbanding tenaga solar atau angin yang bersifat tidak konsisten, menjadikannya penting untuk menyokong industri berat dan ekonomi moden.
Lebihan tenaga ini adalah asas kepada Sarawak Corridor of Renewable Energy (SCORE), satu koridor pembangunan ekonomi berskala besar yang memanfaatkan tenaga murah dan hijau untuk menarik pelaburan dalam industri seperti pengeluaran aluminium, keluli, petrokimia dan bahan logam tanah jarang.
Industri-industri ini, yang biasanya intensif karbon, dapat beroperasi dengan jejak karbon yang jauh lebih rendah di Sarawak, memberikan kelebihan daya saing global.
Perbandingan dengan negara maju seperti Norway yang menggunakan 99 peratus tenaga hidro dan Kanada dengan 60 peratus tenaga hidro menunjukkan bahawa Sarawak berada di barisan hadapan.
Apa yang membezakan Sarawak adalah penggunaan strategik tenaga hidro ini untuk menarik industri bernilai tinggi, sekali gus membangunkan ekonomi hiliran dalam sektor hidrogen hijau, sekali gus mengubah Sarawak daripada sekadar pengeluar tenaga kepada hab perindustrian hijau.
Seiring dengan itu, Sarawak telah mengambil langkah perintis di Asia Tenggara dengan membangunkan industri hidrogen hijau.
Inisiatif ini mengukuhkan lagi komitmen Sarawak terhadap ekonomi rendah karbon.
Proses pengeluaran hidrogen hijau menggunakan elektrolisis untuk memisahkan air kepada hidrogen dan oksigen, menggunakan elektrik daripada sumber boleh diperbaharui seperti tenaga hidro, menjadikan proses ini bebas pelepasan karbon.
Antara inisiatif utama yang telah dilaksanakan termasuklah Projek Bas Hidrogen Kuching yang dilancarkan pada 2023 sebagai projek rintisan menggunakan tiga (3) buah bas hidrogen menjadikannya langkah pertama yang konkrit ke arah sistem pengangkutan awam bandar yang bebas karbon.
Kejayaan projek ini membuka laluan untuk pengembangan armada kenderaan hidrogen yang lebih besar.
Di peringkat global, negara seperti Jepun dan Korea Selatan telah melabur besar dalam ekonomi hidrogen.
Jepun menyasarkan 800,000 kenderaan sel bahan api hidrogen menjelang 2030 dan pelaburan sebanyak JPY 15 trilion (kira-kira RM500 bilion) dalam rantaian bekalan hidrogen.
Korea Selatan pula menyasarkan 6.2 juta kenderaan hidrogen di jalan raya menjelang 2040.
Jerman, di bawah National Hydrogen Strategy, telah memperuntukkan €9 bilion untuk membangunkan ekonomi hidrogen hijau.
Selain itu, Sarawak Energy Berhad melalui anak syarikatnya SEDC Energy sedang membangunkan loji pengeluaran hidrogen hijau di Bintulu yang dijadual beroperasi sepenuhnya dalam masa terdekat, yang akan menghasilkan hidrogen untuk kegunaan domestik dan sebagai persediaan untuk eksport.
Kerjasama antarabangsa juga menjadi tunjang utama, di mana Sarawak telah menjalin kerjasama strategik dengan gergasi industri dari Jepun, Korea Selatan dan Eropah untuk pembangunan rantaian bekalan hidrogen.
Negara-negara ini, yang mempunyai komitmen tinggi untuk mencapai neutraliti karbon, melihat Sarawak sebagai pembekal hidrogen hijau yang berpotensi untuk memenuhi permintaan mereka yang besar.
Kepentingan hidrogen untuk masa depan adalah pelbagai, terutamanya dalam mendekarbonkan sektor yang sukar dikurangkan seperti industri keluli dan simen, serta pengangkutan berat termasuk kapal dan lori jarak jauh yang sukar untuk beralih kepada elektrifikasi sepenuhnya.
Dengan pasaran global untuk hidrogen hijau diunjurkan mencecah AS$1.4 trilion menjelang 2050, kedudukan strategik dan sumber tenaga yang melimpah membolehkan Sarawak berpotensi menangkap sebahagian besar pasaran ini dan menjadi hab hidrogen hijau Asia Tenggara.
Walaupun grid utama disokong oleh empangan hidro, cabaran geografi Sarawak yang luas dengan populasi yang tersebar menjadikan sambungan grid konvensional mahal dan tidak praktikal.
Untuk menangani cabaran ini, Sarawak telah mengorak langkah dengan pendekatan yang fleksibel dan inklusif melalui tenaga bersih luar grid.
Skim Elektrifikasi Alternatif Luar Bandar Sarawak (SARES) adalah contoh utama, di mana sejak dilancarkan, SARES telah berjaya membekalkan elektrik kepada lebih 50,000 isi rumah di pedalaman, menggantikan generator diesel yang mahal, bising dan mencemarkan.
Setiap pemasangan sistem solar luar grid ini mengurangkan pelepasan karbon dianggarkan 1.5 hingga 2.0 tan CO2 setahun berbanding penggunaan diesel.
Pendekatan ini sejajar dengan inisiatif tenaga luar grid di negara membangun lain.
Di Afrika Sub-Sahara, Off-Grid Solar Access Project telah menyediakan tenaga solar kepada lebih 1.5 juta isi rumah di Kenya dan Ethiopia, mengurangkan pelepasan karbon sebanyak lebih 300,000 tan CO2 setahun.
Di India, program Pradhan Mantri Sahaj Bijli Har Ghar Yojana (Saubhagya) telah menyambungkan lebih 28 juta isi rumah luar bandar ke grid, dengan penekanan yang semakin meningkat pada sistem solar mikro di kawasan terpencil.
Sistem hibrid yang menggabungkan solar, mini-hidro dan bateri juga dipasang di Sarawak untuk memastikan bekalan yang lebih stabil dan efisien.
Inisiatif ini membuktikan bahawa tenaga hijau bukan sahaja untuk projek mega bandar, tetapi merupakan keperluan asas yang meningkatkan kualiti hidup komuniti luar bandar dengan ketara.
Dalam konteks perindustrian, SCORE bukan hanya mengenai pembangunan industri tetapi juga strategi untuk mentransformasikan Sarawak menjadi hab perindustrian hijau serantau.
Melalui penyepaduan tenaga boleh diperbaharui, SCORE menetapkan piawaian yang ketat untuk kecekapan tenaga dan pengurangan intensiti karbon.
Pelabur antarabangsa semakin tertarik kerana Sarawak menawarkan kos tenaga yang kompetitif dan rendah karbon, satu kombinasi yang sukar ditemui di tempat lain.
Peralihan Sarawak kepada ekonomi rendah karbon membawa pulangan ekonomi yang signifikan dalam tiga (3) jangka masa yang berbeza.
Dalam jangka pendek yang merangkumi tempoh satu (1) hingga tiga (3) tahun, penciptaan pekerjaan segera dapat dilihat melalui projek infrastruktur hijau seperti pembinaan empangan Baleh, pemasangan sistem SARES dan pembinaan loji hidrogen yang mewujudkan ribuan pekerjaan dalam sektor pembinaan, kejuruteraan dan logistik.
Peningkatan permintaan tempatan turut dirasai apabila perbelanjaan daripada projek-projek ini dan pelaburan baharu merangsang ekonomi tempatan, terutamanya di bandar-bandar seperti Bintulu, Miri dan Kapit.
Penjimatan subsidi juga menjadi keuntungan penting melalui pengurangan kebergantungan kepada bahan api fosil, terutamanya diesel untuk generator luar bandar, yang menjimatkan subsidi kerajaan yang besar.
Memasuki jangka sederhana dalam tempoh tiga (3) hingga sepuluh tahun, pemindahan teknologi dan pembangunan modal insan menjadi semakin ketara apabila kerjasama dengan syarikat antarabangsa membawa kepakaran teknologi hijau ke Sarawak, melahirkan tenaga kerja mahir tempatan yang boleh memacu inovasi tempatan.
Hasil negeri turut meningkat melalui cukai pendapatan korporat daripada industri hijau baharu, sewa tanah dan royalti daripada pengeluaran hidrogen.
Reputasi Sarawak sebagai hab hijau menarik pelaburan asing langsung yang lebih besar dan berkualiti tinggi, di mana syarikat-syarikat global yang mencari pematuhan ESG akan memilih Sarawak berbanding lokasi lain yang kurang mesra alam.
Pelaburan baharu dalam industri logam nadir bumi dan bahan bateri di SCORE adalah bukti daya tarikan ini.
Tindakan mitigasi seperti pengurusan hutan dan sistem amaran awal banjir juga mula mengurangkan kos ekonomi akibat bencana alam yang dianggarkan berbilion ringgit dalam tempoh ini.
Dalam jangka panjang yang merangkumi tempoh sepuluh hingga tiga puluh tahun, Sarawak berpotensi untuk menjadi pengeksport tenaga hijau utama di rantau ini.
Dengan menjadi hab hidrogen hijau serantau, Sarawak boleh menjana pendapatan eksport tahunan bernilai puluhan bilion ringgit, sekali gus mengurangkan kebergantungan ekonomi kepada sumber asli tradisional seperti minyak dan gas.
Ekonomi yang pelbagai dan berasaskan tenaga bersih adalah lebih berdaya tahan terhadap kejutan harga bahan api fosil global dan tekanan geopolitik.
Melalui pemuliharaan hutan dan projek penyerapan karbon, Sarawak boleh menjana pendapatan berterusan daripada perdagangan kredit karbon di pasaran global yang diunjurkan berkembang pesat.
Kejayaan Sarawak akan meletakkannya sebagai model rujukan untuk wilayah-wilayah lain di Asia dan dunia, menarik pelaburan dalam penyelidikan dan pembangunan, serta meningkatkan reputasi antarabangsa negeri.
Selain itu, Sarawak sedang giat membangunkan ekosistem mobiliti elektrik (EV) yang komprehensif.
Negeri ini telah menetapkan sasaran untuk 20 peratus daripada kenderaan kerajaan adalah EV menjelang 2030.
Infrastruktur pengecas EV sedang diperluas di bandar-bandar utama seperti Kuching, Samarahan dan Miri dengan kerjasama sektor swasta.
Perbandingan global menunjukkan bahawa Norway mendahului dunia dalam penggunaan EV, dengan 82% daripada kenderaan baharu adalah EV pada tahun 2023.
China, sebagai pasaran EV terbesar di dunia, menyumbang 60% daripada jualan EV global pada tahun 2023, dengan 8.1 juta unit terjual.
Di peringkat ASEAN, Thailand dan Indonesia sedang pesat membangunkan industri EV dengan insentif cukai dan pelaburan daripada pengeluar global.
Perancangan bandar masa depan di Sarawak turut menggabungkan sistem Bus Rapid Transit (BRT) berasaskan tenaga bersih.
Langkah-langkah ini adalah kritikal kerana sektor pengangkutan menyumbang kira-kira 20 peratus daripada pelepasan karbon global.
Dengan beralih kepada EV dan kenderaan hidrogen, Sarawak secara langsung mengurangkan pencemaran udara bandar dan jejak karbon sektor ini.
Dalam aspek pemuliharaan alam sekitar, hutan tropika Sarawak adalah aset kritikal sebagai penyerap karbon semula jadi.
Kerajaan Negeri telah menunjukkan komitmen tinggi melalui inisiatif seperti program penanaman pokok berskala besar dan pemuliharaan hutan sedia ada, yang secara langsung menangkap karbon.
Sarawak Delta Carbon Project pula memfokuskan kepada pemuliharaan dan pemulihan kawasan paya bakau, yang merupakan antara ekosistem paling efisien dalam menyimpan karbon, menyimpan sehingga empat kali ganda lebih karbon berbanding hutan hujan tropika di daratan.
Usaha ini meletakkan asas bagi Sarawak untuk menyertai pasaran karbon global, di mana dengan mengesahkan pengurangan pelepasan daripada pemuliharaan hutan,
Sarawak boleh menjana kredit karbon yang boleh didagangkan, mewujudkan aliran pendapatan baharu untuk negeri dan komuniti tempatan.
Di peringkat antarabangsa, Costa Rica telah berjaya menggandakan litupan hutannya daripada 26% pada tahun 1983 kepada lebih 52% pada tahun 2021 melalui program pembayaran untuk perkhidmatan ekosistem, menjana lebih AS$500 juta dalam pendapatan daripada eko-pelancongan dan kredit karbon.
Brazil, di bawah Amazon Fund, telah mengurangkan penebangan hutan di Amazon sebanyak 50% antara 2023 dan 2024, mengelakkan pelepasan lebih 200 juta tan CO2. Inisiatif Sarawak dalam restorasi hutan dan pengurusan karbon semula jadi boleh belajar dan menyesuaikan model-model kejayaan ini.
Pengurusan sisa yang efektif adalah komponen penting dalam mengurangkan jejak karbon dan Sarawak sedang bergerak ke arah model ekonomi kitaran yang meminimumkan sisa dan memaksimumkan penggunaan semula sumber.
Projek-projek seperti Waste-to-Energy (WtE) sedang dikaji untuk menukar sisa pepejal kepada tenaga elektrik, mengurangkan kebergantungan kepada tapak pelupusan yang membebaskan gas metana yang merupakan gas rumah hijau yang kuat.
Di peringkat global, ekonomi kitaran telah diterima pakai secara meluas.
Kesatuan Eropah telah melaksanakan Circular Economy Action Plan, dengan sasaran untuk mengitar semula 65% sisa bandar menjelang 2035.
Jepun, di bawah Sound Material-Cycle Society Plan, telah mencapai kadar kitar semula lebih 20% untuk sisa plastik dan hampir 100% untuk sisa elektronik.
Singapura, melalui Singapore Green Plan 2030, menyasarkan untuk mengurangkan kadar sisa ke tapak pelupusan sebanyak 30% dan membina loji WtE baharu yang akan membekalkan elektrik kepada 200,000 isi rumah.
Inisiatif kitar semula sisa industri dan pengurangan penggunaan plastik sekali guna juga giat dijalankan di Sarawak.
Di sektor pertanian, amalan pengkomposan dan penggunaan sisa organik untuk bio-gas membantu menutup gelung sisa dan mengurangkan pelepasan.
Kejayaan agenda perubahan iklim juga bergantung kepada penglibatan aktif komuniti dan Sarawak giat menjalankan program pendidikan alam sekitar di sekolah, pemberdayaan belia melalui hackathon teknologi hijau dan sokongan kepada komuniti luar bandar untuk projek agroforestri dan eko-pelancongan.
Komuniti yang celik iklim bukan sahaja menyokong dasar kerajaan tetapi juga menjadi agen perubahan di peringkat akar umbi.
Walaupun berada pada landasan yang kukuh, Sarawak perlu mengatasi beberapa cabaran untuk memastikan kelangsungan strategi hijau ini.
Kos penyelidikan dan pembangunan yang tinggi serta keperluan kepakaran teknikal dalam bidang tenaga hijau memerlukan pelaburan berterusan dalam R&D dan pembangunan bakat tempatan bagi memastikan Sarawak kekal di barisan hadapan teknologi hijau.
Pengimbangan antara pembangunan ekonomi dan pemuliharaan ekosistem juga perlu diuruskan dengan teliti, memandangkan pembangunan empangan hidro walaupun hijau membawa implikasi sosial dan alam sekitar yang perlu dipatuhi dengan prinsip kelestarian yang sebenar.
Ketidakpastian pasaran global, terutamanya pasaran hidrogen hijau yang masih berkembang, memerlukan Sarawak terus membina hubungan antarabangsa yang kukuh untuk memastikan permintaan yang stabil.
Perubahan iklim adalah cabaran terbesar abad ini dan Sarawak telah memilih jalan yang tepat dengan menjadikan tenaga hijau sebagai asas strategi pembangunan negeri.
Melalui gabungan unik hidroelektrik berskala besar, perintisan hidrogen hijau, inisiatif tenaga solar luar bandar yang inklusif, pengangkutan bersih, pengurusan hutan mampan dan peralihan kepada ekonomi kitaran, Sarawak bukan sahaja mengurangkan jejak karbonnya dengan signifikan tetapi juga sedang membina sebuah ekonomi yang lebih kukuh, inklusif dan berdaya tahan.
Data dan statistik global menunjukkan bahawa Sarawak bukan sekadar mengejar, malah mendahului dalam banyak aspek strategi hijau.
Pulangan ekonomi jangka pendek, sederhana dan panjang membuktikan bahawa kelestarian alam sekitar dan pertumbuhan ekonomi bukanlah dua (2) matlamat yang bertentangan, tetapi dua (2) sisi syiling yang sama, saling menguatkan untuk menjamin masa depan generasi akan datang.
Pendekatan Sarawak membuktikan bahawa dengan visi yang jelas, dasar yang konsisten dan kerjasama strategik, sebuah wilayah boleh mentransformasikan dirinya menjadi peneraju dalam memerangi perubahan iklim global.
Rujukan
Deloitte. (2023). Fueling the future: The role of hydrogen in a net-zero world. Deloitte Insights.
Global Carbon Project. (2023). Global Carbon Budget 2023. Earth System Science Data.
Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). (2023). Climate Change 2023: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. IPCC.
International Energy Agency (IEA). (2022). Global EV Outlook 2022: Securing supplies for an electric future. IEA Publications.
International Hydropower Association. (2022). Hydropower Status Report 2022. London: IHA.
Malaysia Meteorological Department. (2023). Climate Change Impact Assessment in Malaysia. Putrajaya: MetMalaysia.
Ministry of Energy and Natural Resources Malaysia. (2023). Renewable Energy and Green Hydrogen Roadmap. Putrajaya: KeTSA.
Sarawak Corridor of Renewable Energy (SCORE). (2023). Investment & Development Profile. Kuching: Sarawak SCORE.
Sarawak Energy Berhad. (2023). Annual Sustainability Report 2023. Kuching: Sarawak Energy Berhad.
Sarawak Government. (2024). Sarawak Green Economy Action Plan 2024–2035. Kuching: Jabatan Perancangan Negeri Sarawak.
Sarawak Alternative Rural Electrification Scheme (SARES). (2023). Programme Overview and Impact Report. Kuching: SARES.
United Nations Climate Change. (2022). Nationally Determined Contributions (NDCs) Malaysia. UNFCCC.
WWF Malaysia. (2022). Forests and Carbon Storage in Sarawak: Policy and Practice. Kuala Lumpur: WWF-Malaysia.
