Ketika Parlimen Malaysia membahaskan Belanjawan Persekutuan 2026, satu persoalan lama kembali menggugah fikiran: Bagaimana Sarawak, negeri terbesar Malaysia dan terkaya dari segi hasil, masih dibelenggu kemiskinan yang berterusan?
Angka-angka yang ada sukar untuk diselaraskan.
Hasil negeri meningkat 2.4 kali ganda di bawah pentadbiran semasa, melonjak daripada RM5.9 bilion pada 2016 kepada rekod RM14.2 bilion pada 2024, melepasi negeri maju seperti Selangor.
Namun dalam tempoh yang sama, Sarawak mencatatkan kadar kemiskinan mutlak sebanyak 8.4 peratus.
Sehingga akhir tahun 2025, lebih 103,000 rakyat Sarawak masih dikategorikan sebagai miskin.
Inilah paradoks Sarawak: negeri yang kaya dengan sumber, tetapi kekayaan itu tidak diterjemahkan kepada kesejahteraan menyeluruh.
Sebahagian besar penjelasan terhadap paradoks ini terletak pada cara sumber persekutuan diperuntukkan.
Sarawak meliputi 37.6 peratus keluasan tanah Malaysia, tetapi hanya didiami kira-kira 2.9 juta orang.
Ini menjadikan kos penyampaian perkhidmatan di kawasan pedalaman yang sukar dijangkau jauh lebih tinggi berbanding di Semenanjung.
Ketika pembentangan Rancangan Malaysia Ke-13 dan sekali lagi dalam perbahasan Rang Undang-Undang Geran Per Kapita di Dewan Negara baru-baru ini, pemimpin-pemimpin Malaysia Timur berulang kali menegaskan bahawa formula pembiayaan persekutuan gagal mengambil kira realiti geografi asas ini.
Perbezaan statistik adalah ketara: daripada RM81 bilion yang disediakan untuk pembangunan dalam Belanjawan Persekutuan 2026, sebanyak 86 peratus akan dilaksanakan di Semenanjung Malaysia, manakala Sarawak hanya menerima 7.4 peratus.
Agihan ini berterusan walaupun sumbangan besar Sarawak kepada hasil negara, terutamanya melalui minyak dan gas. Premier Sarawak, Datuk Patinggi Tan Sri (Dr) Abang Haji Abdul Rahman Zohari bin Tun Datuk Abang Haji Openg, mengalu-alukan peruntukan RM6 bilion kepada negeri itu sebagai langkah positif, tetapi beliau juga menyatakan bahawa jumlah itu “tidak mencukupi untuk merapatkan jurang” memandangkan geografi negeri yang luas dan cabaran infrastruktur yang unik.
Perkara ini menjadi lebih meruncing apabila difahami bahawa kos untuk membina satu kilometer jalan di pedalaman Sarawak boleh mencecah RM10 juta, berbanding hanya RM2 juta di kawasan pantai atau Semenanjung.
Ini bermakna, peruntukan yang sama dari segi nilai ringgit menghasilkan output pembangunan fizikal yang jauh lebih rendah di Sarawak.
Ketegangan ini diberikan tumpuan analitikal yang lebih tajam oleh laporan Bank Dunia pada Februari 2026 mengenai ketidaksamaan di Malaysia.
Penemuan laporan ini signifikan kerana ia bergerak melampaui penjelasan etnik yang ringkas untuk mendedahkan corak yang lebih mendalam mengenai kelemahan spasial.
Laporan itu mendapati bahawa Bumiputera di Malaysia Timur mengalami pertumbuhan pendapatan yang lebih perlahan berbanding rakan mereka di Semenanjung, bukan kerana etnik semata-mata, tetapi disebabkan akses terhad kepada perkhidmatan kesihatan dan pendidikan yang berkualiti.
Malah, apabila etnik dan wilayah digabungkan, ketidaksamaan antara kumpulan menjadi punca terbesar perbezaan purata merentas komuniti.
Kaum Cina dan India di Malaysia Timur, sebaliknya, menunjukkan prestasi ekonomi yang jauh lebih baik.
Ini membingkai semula keseluruhan cabaran pembangunan: menangani kemiskinan Sarawak bukan memerlukan program yang disasarkan secara etnik, tetapi pelaburan yang sedar dari segi geografi dalam modal insan asas.
Ini bermakna memastikan bahawa seorang kanak-kanak di rumah panjang di Baram menerima pendidikan dan penjagaan kesihatan yang berkualiti setanding dengan kanak-kanak di Kuching atau Kuala Lumpur.
Statistik terkini menunjukkan jurang yang ketara.
Daerah seperti Telang Usan dan Belaga mencatatkan kadar kemiskinan melebihi 30 peratus, manakala kadar di Kuching hanya sekitar 2 peratus.
Jurang digital juga ketara; liputan internet 4G di kawasan pedalaman masih kurang 40 peratus berbanding lebih 95 peratus di bandar-bandar utama.
Mendasari jurang ini adalah perasaan berterusan bahawa Kerajaan Persekutuan tidak menghormati sepenuhnya Perjanjian Malaysia 1963 (MA63), yang mengandungi jaminan perlembagaan untuk hak Sarawak ke atas autonomi yang lebih besar dan pembangunan yang saksama.
Perbahasan ini mendapat momentum baru berikutan keputusan Mahkamah Tinggi pada Oktober 2025 yang memutuskan bahawa kerajaan persekutuan telah secara tidak sah gagal memenuhi hak Sabah ke atas 40 peratus daripada hasil bersih persekutuan selama hampir lima dekad.
Walaupun keputusan itu secara langsung membahas Sabah, implikasinya terhadap Sarawak adalah mendalam, kerana kedua-dua negeri berkongsi perlindungan perlembagaan yang serupa.
Rundingan sedang dijalankan, tetapi seperti yang dinyatakan oleh seorang Ahli Parlimen, “rakan kongsi yang sama rata tidak sepatutnya menjadi slogan semata-mata.”
Menteri di Jabatan Perdana Menteri (Hal Ehwal Sabah dan Sarawak) mengakui kerja yang masih perlu dilakukan, dengan menyatakan bahawa daripada 29 isu yang dibangkitkan di bawah MA63, 15 masih dalam perundingan. Beliau menawarkan refleksi yang menyedarkan: tidak ada gunanya memperjuangkan hak perlembagaan jika infrastruktur asas seperti jalan raya dan sekolah masih dalam keadaan teruk.
Ujian utama MA63, katanya, adalah sama ada ia diterjemahkan kepada peningkatan nyata dalam kehidupan seharian.
Antara isu yang masih dirundingkan termasuklah hak ke atas sumber minyak dan gas, peruntukan khas untuk tarif elektrik dan pengembalian kuasa pentadbiran tertentu seperti perkapalan dan penerbangan.
Perjuangan ini telah mengetuk pintu ke mahkamah.
Pada Februari 2026, Kerajaan Sarawak memfailkan petisyen mencabar kesahihan undang-undang persekutuan yang didakwanya menceroboh haknya ke atas sumber petroleum di luar pesisirnya.
Walaupun peningkatan undang-undang ini sering dilihat sebagai perebutan hasil, penganalisis memberi amaran bahawa ia menimbulkan persoalan yang lebih besar tentang integriti sistem.
Petronas telah lama berperanan sebagai penyepaduan sistem Malaysia, mengumpulkan sumber untuk mencapai skala dan kredibiliti yang diperlukan dalam pasaran tenaga global.
Memecahbelahkan peranan ini membawa risiko yang melampaui pengagihan pendapatan.
Ia menjejaskan cara rakan kongsi antarabangsa melihat kestabilan dan cara pembiaya menilai keselamatan jangka panjang.
Cabarannya, kemudian, bukan hanya memilih antara kawalan persekutuan dan negeri, tetapi mereka bentuk sistem yang mengekalkan daya tahan nasional sambil menampung kepentingan negeri yang sah.
Sebagai perbandingan, Indonesia melalui undang-undang autonomi daerahnya berjaya menguruskan desentralisasi sumber dengan memberi ruang kepada wilayah seperti Aceh dan Papua, namun mengekalkan kawalan pusat ke atas sektor strategik.
Malaysia mungkin perlu mencontohi pendekatan yang lebih fleksibel.
Di peringkat global, fenomena “resource curse” atau sumpahan/badi sumber kekayaan telah lama dikaji.
Negara-negara seperti Nigeria dan Angola yang kaya dengan minyak tetapi masih dibelenggu kemiskinan menunjukkan bahawa kekayaan sumber alam semata-mata tidak menjamin pembangunan.
Kegagalan tadbir urus, rasuah dan ketidakseimbangan wilayah adalah faktor utama yang menghalang kekayaan daripada sampai kepada rakyat.
Malaysia, khususnya Sarawak, berada di persimpangan yang sama.
Pelajaran daripada Norway yang menubuhkan dana kekayaan berdaulat untuk generasi akan datang menunjukkan bahawa pengurusan sumber yang bertanggungjawab dan telus adalah kunci untuk mengelakkan paradoks ini.
Jauh daripada pertempuran perlembagaan yang berkepentingan tinggi, beberapa halangan paling konkrit untuk pembangunan terletak pada pentadbiran harian.
Di luar bandar Sarawak, keperluan pentadbiran tanah yang bertujuan untuk mengatur pemilikan secara paradoks telah menjadi perangkap.
Dalam perbahasan Dewan Negara baru-baru ini, dinyatakan bahawa ramai penduduk di pedalaman berjaya dalam permohonan awal mereka untuk projek infrastruktur seperti jalan akses atau perumahan, hanya untuk melihatnya terhenti kerana mereka tidak dapat mengeluarkan geran tanah rasmi. Ini adalah komuniti yang telah menduduki dan mengusahakan tanah selama beberapa generasi, namun mereka dikecualikan daripada program pembangunan yang direka untuk membantu mereka oleh teknikaliti birokrasi.
Begitu juga, kenaikan yuran pembaharuan premium tanah yang mendadak dikenakan tanpa perundingan, mewujudkan kesusahan dan kebencian.
Ini bukan kegagalan dasar dari segi niat, tetapi dari segi pelaksanaan dan empati.
Kajian kes dari Daerah Kecil Long Lama di Baram menunjukkan bagaimana sekumpulan 50 keluarga kehilangan akses kepada projek jalan raya kampung kerana status tanah NCR mereka masih belum didaftarkan secara rasmi, walaupun telah menduduki kawasan itu sejak tahun 1960-an.
Kerajaan Sarawak menyedari cabaran ini dan telah memberi isyarat komitmen untuk menanganinya. Pada Sidang Kemuncak Tanah dan Ukur baru-baru ini, Premier Sarawak menekankan bahawa pengurusan tanah, terutamanya tanah Hak Adat (NCR), bukan sekadar perkara undang-undang tetapi menyentuh identiti dan warisan budaya.
Beliau telah menyatakan visi di mana pembangunan mesti meningkatkan taraf hidup rakyat tanpa meminggirkan mereka.
Sementara itu, kapasiti fiskal Sarawak yang semakin meningkat telah membolehkan projek-projek besar yang dibiayai negeri.
Belanjawan negeri 2026 berjumlah RM13 bilion, dengan sebahagian besar diarahkan kepada pembangunan luar bandar, jalan raya, jambatan dan rangkaian Transit Aliran Automatik baharu di Kuching.
Dasar Syarikat Milik Kerajaan yang baharu dan dana kekayaan berdaulat sedang dibangunkan, bertujuan mengukuhkan tadbir urus dan menyimpan kekayaan sumber untuk generasi akan datang.
Namun, persoalan mengenai prioriti masih timbul.
Walaupun negeri telah memperkenalkan inisiatif kebajikan langsung yang signifikan seperti program Sumbangan Keperluan Asas Sarawak yang memberi manfaat kepada lebih 850,000 orang, pemerhati menyatakan bahawa sumbangan kebajikan langsungnya masih jauh lebih kecil daripada perbelanjaan persekutuan di negeri itu.
Pembangunan tidak seimbang di Sarawak adalah teka-teki kompleks, terjalin daripada kelemahan struktur dalam pembiayaan persekutuan, janji perlembagaan yang tidak dipenuhi, kelemahan tadbir urus dan pilihan tentang keutamaan perbelanjaan.
Penekanan Bank Dunia terhadap penutupan jurang kualiti dalam kesihatan dan pendidikan menyediakan lensa penting: tugas paling penting adalah memastikan kanak-kanak di komuniti paling terpencil menerima kualiti perkhidmatan asas yang sama seperti mereka di pusat bandar.
Hasil Sarawak mampu menyediakan sumber untuk melakukan ini.
Persoalannya ialah sama ada struktur tadbir urus, hubungan persekutuan-negeri dan kemahuan politik dapat berkembang dengan cukup untuk memastikan bahawa kekayaan diterjemahkan kepada pembangunan untuk semua rakyat Sarawak, bukan sahaja di bandar, tetapi di rumah panjang dan kampung di mana kemiskinan berterusan di tengah-tengah kelimpahan.
Bagaimana Malaysia menyelesaikan paradoks ini akan membentuk bukan sahaja masa depan Sarawak, tetapi kekuatan dan kredibiliti seluruh persekutuan.
Seperti yang ditunjukkan oleh negara-negara membangun yang lain, kegagalan mengurus ketidakseimbangan wilayah boleh membawa kepada ketidakstabilan sosiopolitik dan perpecahan nasional.
Malaysia mempunyai peluang untuk membuktikan bahawa sebuah persekutuan yang matang, mampu mengagihkan kekayaan secara adil dan saksama.
Kejayaan Australia menguruskan sumber mineral di Australia Barat atau kejayaan Kanada mengimbangi pembangunan antara wilayah menunjukkan bahawa dengan kemahuan politik dan formula kewangan yang betul, paradoks ini boleh diatasi. ]
Kini, bola berada di tangan pemimpin di Putrajaya dan Kuching untuk memastikan bahawa kekayaan Sarawak bukan hanya menjadi milik segelintir, tetapi menjadi pemangkin kesejahteraan untuk semua.
Rujukan
Abang Johari Tun Openg. (2025, November 24). Premier says federal Budget 2026 funding for S’wak insufficient, calls for more equitable allocation. Pejabat Premier Sarawak. Diperoleh daripada https://premier.sarawak.gov.my/web/subpage/news_view/5776
Bank Dunia. (2026, Februari). A Fresh Take on Reducing Inequality and Enhancing Mobility in Malaysia. World Bank Group.
Bank Dunia. (2026, Januari 26). Understanding and Unlocking State-Level Growth Potential in Malaysia. World Bank Group. Diperoleh daripada https://ebs.publicnow.com/view/DDC4B9001DE03119108F422453D92386B2FED322
Bernama. (2026, Februari 24). Govt urged to review land grant ownership, premium renewal issues. Bernama. Diperoleh daripada https://web11.bernama.com/en/region/news.php?id=2527227
Bernama. (2026, Mac 11). Demands for MA63 rights must align with nation-building – Mustapha Sakmud. Bernama. Diperoleh daripada https://web11.bernama.com/en/general/news.php?id=2532979
Fadillah Yusof. (2025, Oktober 10). Budget 2026: Record Funds For Sabah, Sarawak Show Govt’s MA63 Commitment – Fadillah. Bernama. Diperoleh daripada https://bernama.com/misc/rss/news.php/news.php?id=2477261
Gerard, I. U., & Ab Rahim, R. (2025). Multidimensional Poverty Index in Sarawak. International Journal of Academic Research in Economics and Management Sciences, 14(3), 910-923.
Kerajaan Sarawak. (2025, November). Supply (2026) Bill, 2025. Dewan Undangan Negeri Sarawak.
Kota Kinabalu High Court. (2025, Oktober 17). Judgment on Sabah’s 40% net federal revenue entitlement [Civil Suit No. BKI-21NCVC-1-2022].
Mustapha, S. (2026, Januari 29). Minister’s response to question on MA63 implementation [Parliamentary reply]. Dewan Rakyat, Parliament of Malaysia.
Mustapha, S. (2026, Januari 31). Minister’s response to question on poverty statistics [Parliamentary reply]. Dewan Rakyat, Parliament of Malaysia.
New Straits Times. (2026, Februari 4). Malaysia’s 0.7pct global share belies bigger economic story, says World Bank. New Straits Times. Diperoleh daripada https://www.nst.com.my/business/economy/2026/02/1371027/malaysias-07pct-global-share-belies-bigger-economic-story-says
Perry, A. (2010, Jun 28). Brief History: The Resource Curse. TIME Magazine. Diperoleh daripada https://time.com/archive/6597206/brief-history-the-resource-curse/
Purnamasari, R. (2026, Februari). A fresh take on reducing inequality and enhancing mobility in Malaysia [Report launch presentation]. World Bank, Kuala Lumpur, Malaysia.
Samirul, A. O. (2026, Mac). System integrity and federal-state energy relations in Malaysia [Analysis]. Universiti Teknologi Petronas.
Sarawak Government. (2025, November). Supply (2026) Bill, 2025. Sarawak State Legislative Assembly.
Sarawak Land and Survey Department. (2026, Februari 9). Disputes, manpower shortage main challenges in implementing initiative. Diperoleh daripada https://landsurvey.sarawak.gov.my/web/subpage/webpage_view/1010
Sarawak Public Communications Unit. (2026, Mac 12). Sarawak Budget 2026 strengthens financial position & supports household economy. UKAS. Diperoleh daripada https://ukas.sarawak.gov.my/web/subpage/news_view/29467
Scudiero, A. (2024). Curse or Blessing? The Effect of Natural Resources Abundance on Human Development and Institutional Quality [Tesis, Università di Torino]. UNITesi. Diperoleh daripada https://unitesi.unito.it/handle/20.500.14240/100073
Sin Chew Daily. (2025, Oktober 10). 增加东马发展拨款 沙巴69亿 砂拉越60亿 [Increased development allocations for East Malaysia: Sabah RM6.9 billion, Sarawak RM6.0 billion]. Sin Chew Daily. Diperoleh daripada https://budget2026.sinchew.com.my/news/20251010/budget2026/6935785
The Star. (2025, November 24). Sarawak tables RM14.9bil budget for 2026. The Star. Diperoleh daripada https://www.thestar.com.my/news/nation/2025/11/24/sarawak-tables-rm149bil-budget-for-2026
The Vibes. (2026, Februari 1). Over 1.2 million Malaysians remain in poverty, minister says. The Vibes. Diperoleh daripada https://www.thevibes.com/index.php/articles/news/118922/over-1.2-million-malaysians-remain-in-poverty-minister-says
World Bank. (2026a, Februari). A fresh take on reducing inequality and enhancing mobility in Malaysia. World Bank Group.
World Bank. (2026b, Januari 26). Understanding and unlocking state-level growth potential in Malaysia. World Bank Group. Diperoleh daripada https://ebs.publicnow.com/view/DDC4B9001DE03119108F422453D92386B2FED322
Yap, Y. S. W. (2025, Ogos). Parliamentary debate on the 13th Malaysia Plan [Dewan Rakyat session]. Parliament of Malaysia.
